ქართველ მწვრთნელებსა და მშობლებს: სუფთა სპორტი და ანტიდოპინგური წიგნიერება

მსოფლიო ანტიდოპინგური სააგენტოს (WADA) მიერ 2021 წელს შემუშავებული განათლების საერთაშორისო სტანდარტი (ISE) ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ განათლება სუფთა სპორტის ხელშეწყობის უმნიშვნელოვანესი ქვაკუთხედია. სპორტსმენის განვითარების პროცესში მთავარია არა მხოლოდ აკრძალვებისა და სანქციების ცოდნა, არამედ ეთიკური მსჯელობისა და დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების მიღების უნარის ჩამოყალიბება.

რა უბიძგებს სპორტსმენს შეცდომისკენ და რა როლი აქვს გარემოს?

კვლევების თანახმად, სპორტსმენების მიერ დოპინგის გამოყენების გადაწყვეტილება შეიძლება გამოწვეული იყოს ტრავმით, შედეგების მიღწევის მაღალი წნეხით ან ფსიქოლოგიური მოწყვლადობით. მაგალითად, ელიტურ ველოსიპედისტებში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ დოპინგის გამოყენება შესაძლოა აღქმული იქნას როგორც ადაპტაციის ფორმა ფიზიკური გადაღლილობის, ნდობის დაკარგვის ან გარშემომყოფებთან ურთიერთობებში დაძაბულობის დროს.

სწორედ ამიტომ, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მწვრთნელებთან და სპორტსმენის დამხმარე პერსონალთან მხარდამჭერ ურთიერთობებს. ასეთი გარემო ხელს უწყობს ანტიდოპინგური ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენებასა და გადაწყვეტილების მიღების უნარების განვითარებას. ჯანმრთელობასთან, კვებასთან ან დანამატებთან დაკავშირებული ნებისმიერი საკითხი აუცილებლად უნდა შეთანხმდეს კვალიფიციურ ექიმთან ან სპეციალისტთან.

ანტიდოპინგური წიგნიერების ჩარჩო და შეფასების მეთოდები

თანამედროვე სპორტულ მეცნიერებაში გამოიყენება ანტიდოპინგური წიგნიერების ჩარჩო (DAL), რომელიც სამ ძირითად განზომილებას მოიცავს:

• ფუნქციური: წესებისა და რეგულაციების ზუსტი ცოდნა;
• ინტერაქტიული: მიღებული ინფორმაციის გამოყენება ვარჯიშსა და სოციალურ გარემოში;
• კრიტიკული: ინფორმაციის შეფასება და გარემოდან წამოსული წნეხისადმი წინააღმდეგობის გაწევა.

ამასთანავე, SAFE YOU პროგრამა სპორტსმენის განვითარებას სამ ეტაპად ყოფს: ინფორმაციის გაგება (ცოდნა), მისი გამოყენება გადაწყვეტილების მიღებისას (გადაწყვეტილება) და სპორტულ გარემოზე გავლენის მოხდენა (ლიდერობა).

წიგნიერების დასაზომად რამდენიმე სამეცნიერო ინსტრუმენტი შეიქმნა. ფრანგულენოვანი ანტიდოპინგური წიგნიერების სკალის (ADL-S) შესამუშავებლად და ვალიდაციისთვის ჩატარდა კვლევა, რომელშიც 265-მა ზრდასრულმა სპორტსმენმა მიიღო მონაწილეობა. ADL-S-ის საბოლოო ვერსია 21 პუნქტისგან შედგება და აფასებს ფუნქციურ, ინტერაქტიულ და კრიტიკულ წიგნიერებას. გარდა ამისა, Blank-ისა და მისი კოლეგების მიერ შემუშავდა GRADE IT კითხვარი, რომელიც 52 პუნქტისგან შედგება. იგი აფასებს ანტიდოპინგური წიგნიერების სამივე ეტაპს, ნდობასა და ლეგიტიმურობასთან ერთად.

ღირებულებები და ეთიკური გადაწყვეტილებები

ანტიდოპინგური განათლების მიზანია არა მხოლოდ წესებისა და სანქციების სწავლება, არამედ სპორტსმენების აღჭურვა პირადი ღირებულებებით, ეთიკური მსჯელობითა და დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების მიღების უნარით. როდესაც სპორტსმენს აქვს კრიტიკული წიგნიერება, მას შეუძლია გაანალიზოს საფრთხეები და გაუძლოს ცდუნებას ან გარეგან ზეწოლას.

რას ნიშნავს ეს საქართველოსთვის?

• ახალგაზრდა ფეხბურთელს: ისწავლე არა მხოლოდ წესები (ფუნქციური წიგნიერება), არამედ განავითარე კრიტიკული აზროვნება, რათა ტრავმის, გადაღლილობის ან წნეხის დროს შეძლო სწორი და დამოუკიდებელი ეთიკური არჩევანის გაკეთება.
• მშობელს: ყურადღება მიაქციეთ მოზარდის ფსიქოლოგიურ მდგომარეობას ტრავმების ან შედეგობრივი წნეხის დროს, რადგან სწორედ ამ დროს იზრდება მოწყვლადობა; დაეხმარეთ მას ღირებულებებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებების მიღებაში.
• მწვრთნელს და აკადემიას: ჩამოაყალიბეთ მხარდამჭერი გარემო, სადაც ყურადღება დაეთმობა DAL-ისა და SAFE YOU-ს პრინციპებს (ცოდნა, გადაწყვეტილება, ლიდერობა) და სადაც ნებისმიერი სამედიცინო თუ კვებითი საკითხი მხოლოდ სპეციალისტებთან შეთანხმებით გადაწყდება.